«ایران قوی» با مرزشکنی علمی نخبگان محقق می شود

حضرت آیت الله سیدمجتبی حسینی خامنه ای در پیام اخیرشان خطاب به نخبگان علمی و مدال آوران ورزشی ، بر اهمیت علم و فناوری در اقتدار ملی و نقش آفرینی ایران در نظم جدید جهانی تأکید کردند؛ پیامی که بار دیگر ضرورت توجه به سرمایه انسانی، حمایت از استعدادهای برتر و فراهم کردن زمینه اثرگذاری نخبگان در مسیر پیشرفت کشور را برجسته می کند.

حضرت آیت الله سیدمجتبی حسینی خامنه ای در پیام اخیرشان خطاب به نخبگان علمی و مدال آوران ورزشی، بر اهمیت علم و فناوری در اقتدار ملی و نقش آفرینی ایران در نظم جدید جهانی تأکید کردند؛ پیامی که بار دیگر ضرورت توجه به سرمایه انسانی، حمایت از استعدادهای برتر و فراهم کردن زمینه اثرگذاری نخبگان در مسیر پیشرفت کشور را برجسته می کند. در شرایطی که دانش و فناوری به یکی از مؤلفه های اصلی قدرت کشورها تبدیل شده است، نحوه تعامل نظام حکمرانی با نخبگان و میزان بهره گیری از ظرفیت های علمی آنان، اهمیتی راهبردی دارد.

از سوی دیگر، استقلال سیاسی، توسعه علمی و توانمندی های فناورانه پیوندی دوسویه دارند و تقویت هر یک می تواند بر دیگری اثرگذار باشد. در همین راستا، محمد ناظمی اردکانی، دبیرکل جامعه اسلامی مدیران در گفت وگو با ایکنا به تبیین موضوعاتی همچون جایگاه علم در معادلات بین المللی، تأثیر استقلال سیاسی بر پیشرفت کشور، تهدیدهای متوجه دانشمندان و نخبگان، ضرورت دستیابی به دانش پایه و لزوم حضور نخبگان در فرایندهای تصمیم سازی و تصمیم گیری پرداخت که در ادامه مشروح این گفت وگو را می خوانیم:

ایکنا ـ در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، اقتدار علمی و فناوری یکی از مهم ترین مؤلفه های نقش آفرینی ایران در معادلات و نظم جدید جهانی معرفی شده است. از منظر سیاسی و راهبردی، پیشرفت علمی چگونه می تواند به تقویت قدرت ملی و افزایش نقش ایران در معادلات بین المللی منجر شود؟

پیام اخیر رهبر معظم انقلاب به نخبگان علمی و مدال آوران ورزشی، همچون باران بهاری، روح افزا و امیدبخش است؛ به ویژه در شرایط دشواری که کشور با آن مواجه است. این پیام ها از عمق راهبردی برخوردارند و می توانند مسیر حرکت جامعه را روشن کنند.

برای تبیین اهمیت پیشرفت علمی، باید به رهنمودهای رهبر شهید انقلاب درباره علم و فناوری بازگردیم. ایشان بارها بر ضرورت تولید علم در داخل کشور تأکید کرده و معتقد بودند ایران باید به جایگاه تولیدکننده علم دست یابد. از نگاه ایشان، علوم انسانی نیز باید با جهان بینی الهی پیوند داشته باشد. ایشان درباره بکارگیری برخی نظریه های غربی، از جمله در حوزه های علوم سیاسی، حقوق و مدیریت، نقدها و تأکیدات جدی مطرح می کردند و بر ضرورت بازنگری در مبانی و جهت گیری های این علوم تأکید داشتند. ایشان در این زمینه اصولاً نکته سنج بودند و می فرمودند این علوم اساساً مسموم است.

همچنین، توجه به علوم پایه از جمله فیزیک، شیمی و ریاضیات، از موضوعات مورد تأکید رهبر شهید ایران بود. ایشان می فرمودند که ایران در دوره های مختلف تاریخی، به ویژه پس از ظهور تمدن اسلامی، دانشمندان برجسته ای در این حوزه ها داشته است و در مقاطعی، دانشمندان دیگر کشورها و غربی از دستاوردهای علمی آنان بهره می گرفتند. قرآن کریم نیز بارها انسان را به علم آموزی، شناخت حقایق هستی، دانستن و تفکر دعوت، تشویق و ترغیب کرده و بر تفاوت جایگاه دانایان و نادانان تأکید داشته است.

رهبر شهید انقلاب همواره بر ضرورت نزدیک شدن به قله های پیشرفت تأکید می کردند و معتقد بودند عبور از دشواری ها و دستیابی به اهداف بزرگ، به علم و دانش، ایمان و امید نیاز دارد. از این منظر، پیشرفت علمی صرفاً یک دستاورد دانشگاهی نیست، بلکه از پایه های اساسی قدرت و اقتدار ملی به شمار می رود.

امروز جمهوری اسلامی ایران توانسته بر دشمن که خود را دارای بالاترین قدرت نظامی و سیاسی و اقتصادی و رسانه ای می داند؛ فائق بیاییم و او را شکست دهیم و دشمن را زمین گیر کنیم که این امر بر اساس چهار مؤلفه قدرت محقق شده است، یا به عبارت دیگر برای بررسی قدرت ملی باید به مؤلفه های مختلف آن توجه کرد. یکی از این مؤلفه ها، همبستگی ملی است که با وحدت ایمانی و برخورداری از مبانی اعتقادی مشترک ارتباط دارد که در این مؤلفه دشمن نمی تواند رسوخ و شکاف ایجاد کند و این ایدئولوژی در این مؤلفه قدرت است که به تعبیر رهبر معظم انقلاب ما را قدرت اول جهان می کند؛ رهبر معظم انقلاب در پیامی به مناسبت هفته دفاع مقدس و سالگرد شهادت شهید سیدحسن نصرالله تأکید کردند «امروز کسانی ما را ابرقدرت چهارم دنیا می دانند. البته آنان بر اساس محاسبات دنیایی چنین می گویند؛ ولی محاسبات الهی، کشوری که خود را متعلّق به عترت طاهره صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین می داند و عمدۀ مردمانش دلبستۀ آن والامقامانند و برای اقامۀ حق هراسی ندارند را قدرت اوّل جهان می داند».

مؤلفه دیگر، توانمندی های دفاعی و فناوری های بومی، از جمله توان موشکی و پهپادی است که توسعه آنها به دانش و فناوری داخلی وابسته، مین های دریایی است که ما را در لبه تکنولوژی قرار داده است که توانستیم آخرین دستاورد نظامی دشمن را از بین ببریم و به آن آسیب برسانیم؛ پایگاه ها و ناوهایشان در منطقه و خلیج فارس و دریایی عمان و در آینده نیز با این توان جمهوری اسلامی ایران قطعا نمی توانند در دریایی سرخ و عرب نیز ورود پیدا کنند که این برگرفته از دانش و توانمندی بومی ماست.

توانمندی هسته ای نیز از دیگر مؤلفه هایی است که در چارچوب اقتدار ملی می توان به آن اشاره کرد که آن  حاصل دانش فنی و تلاش دانشمندان ایرانی است که تنها یک گام با ساخت کلاهک هسته ای فاصله داریم و بالاترین تکنولوژی در این زمینه را دانشمندان ایرانی دارند. همچنین، توانمندی های فناورانه کشور در مدیریت تنگه هرمز و بهره گیری از ظرفیت های راهبردی آن نقش دارد. بحمدلله تنگه هرمز امروز نصرت الهی شده است به کمک دستاوردهای تکنولوژی که رزمندگان داشتند و کلید این نصرت الهی نیز در اختیار رزمندگان ماست که بحمدلله به خوبی مدیریت می شود.

بنابراین در مجموع، علم و فناوری بومی در کنار همبستگی ملی و توانمندی های دفاعی، از عوامل مؤثر در تقویت قدرت ایران و افزایش ظرفیت نقش آفرینی آن در معادلات منطقه ای و بین المللی است.

ایکنا ـ یکی از مزایای جمهوری اسلامی، برخورداری از استقلال سیاسی و رهایی از سلطه قدرت های مسلط است. در عصر حاضر که پیشرفت علمی بر قدرت ملی تأثیرگذار است، پیشرفت و استقلال علمی و فناورانه تا چه میزان به تقویت استقلال سیاسی کشور کمک می کند؟

استقلال سیاسی یکی از شعارهای اصلی انقلاب اسلامی بود؛ استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی. ما استقلال سیاسی را به معنای رهایی از سلطه قدرت های مسلط جهان می دانستیم. در دوران رژیم شاهنشاهی، کشور ما تحت سلطه قدرت های مسلط قرار داشت و امکان رشد و پیشرفت مستقل را نداشت. هدف انقلاب این بود که از این وابستگی رها شویم تا بتوانیم رشد کنیم و به تعالی برسیم.

وقتی انسان از اسارت و سلطه رها می شود، می تواند از ظرفیت ها و استعدادهای خود و جامعه پیرامونی اش استفاده کند و به ویژه از توانمندی های نخبگان بهره ببرد؛ اما در شرایط وابستگی و سلطه، این استعدادها مجال بروز پیدا نمی کنند و جامعه نمی تواند مسیر رشد و تعالی را طی کند.

اگر امروز کشور ما به مرحله ای از پیشرفت علمی رسیده است که می تواند در عرصه جهانی حرفی برای گفتن داشته باشد و در میان ملت های جهان سربلند باشد، به این دلیل است که در عرصه های مختلف رشد کرده و توانسته است در برابر قدرت های سلطه گر، به ویژه آمریکا، ایستادگی کند.

تجربه دوران پیش از انقلاب نیز همواره پیش روی ماست. کسانی که آن دوران را تجربه کرده اند، به یاد دارند که کشور در حوزه های صنعت، کشاورزی و خدمات وابستگی گسترده ای داشت. از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی، آمریکا با جمهوری اسلامی دشمنی کرده است؛ زیرا ایران مسیر پیشرفت را در پیش گرفت و این روند، امکان سلطه مجدد بر کشور را دشوار می کرد. آمریکا می خواست شرایط به دوران پیش از انقلاب بازگردد؛ دورانی که ارتش، صنعت و بخش های مهمی از ظرفیت های کشور در اختیار قدرت های خارجی بود.

در طول سال های پس از انقلاب، آمریکا، بارها ایران را تهدید نظامی کرد و هشدار داد که در صورت ادامه مسیر پیشرفت، به کشور حمله خواهد کرد. این تهدیدها در جنگ 12روزه و جنگ رمضان به اقدام نظامی منجر شد. در جریان این حملات، رهبر شهید انقلاب، فرماندهان، دانشمندان هسته ای و دانش آموزان و معلمان بی گناه به شهادت رسیدند. هدف از این اقدامات، ایجاد ترس در میان ملت بزرگ ایران و وادار کردن کشور به تسلیم بود.

آمریکا صراحتاً اعلام کرد که اگر ایران نمی خواهد بیش از این آسیب ببیند، باید تسلیم شود؛ اما مردم ایران، با تکیه بر تجربه دوران پیش از انقلاب و شناخت پیامدهای تلخ وابستگی، پاسخ روشنی به این رویکرد دادند: تسلیم شدن هرگز. ملت ایران استقلال سیاسی را به دست آورده و هزینه های وابستگی در دوران گذشته را تجربه کرده است؛ ازاین رو، حاضر نیست از استقلال خود دست بکشد.

بنابراین، پیشرفت های کشور را باید تا حد زیادی حاصل استقلال سیاسی دانست. استقلال ملی و پیشرفت علمی رابطه ای دوسویه دارند و می توان آنها را به جاده ای دوطرفه تشبیه کرد: پیشرفت به تقویت استقلال سیاسی کمک می کند و استقلال سیاسی نیز زمینه ساز پیشرفت است. هر اندازه کشور از وابستگی فاصله بگیرد و بتواند بر ظرفیت های داخلی خود تکیه کند، امکان رشد و پیشرفت آن افزایش می یابد؛ همان طور که پیشرفت علمی و فناوری نیز قدرت کشور را برای حفظ استقلال و ایستادگی در برابر فشارهای خارجی تقویت می کند.

ایکنا ـ همواره یکی از محورهای دشمنی های خارجی، ترور دانشمندان و نخبگان و تلاش برای ناامیدسازی یا جذب آنان در ساختارهای وابسته بوده است؛ اقداماتی که با هدف تضعیف پیشرفت ایران انجام می شود. این موضوع چه تصویری از جایگاه علم و فناوری در رقابت های راهبردی امروز ارائه می دهد و چه درس هایی برای سیاست های علمی و امنیتی کشور دارد؟

دانشمندان، نخبگان و فرهیختگان، سرمایه هایی بی بدیل برای هر جامعه و کشوری هستند و نمی توان ارزش آنها را با سایر سرمایه های ملی مقایسه کرد. کشور ما از ذخایر ارزشمندی همچون نفت، طلا و دیگر منابع معدنی برخوردار است و از نظر طبیعت و ظرفیت های سرزمینی و سوق الجیشی نیز نعمت های فراوانی در اختیار دارد؛ اما بهره برداری صحیح و بهره ور از این ظرفیت ها، به دانش و توانمندی نخبگان وابسته است. در واقع، دانشمندان و نخبگان موتورهای قدرتمندی برای حرکت کشور به سوی قله های پیشرفت هستند.

دشمنانی که به دنبال تسلط بر یک کشور هستند، برای جلوگیری از پیشرفت آن، راهبردهای مختلفی را در پیش می گیرند. یکی از این راهبردها، وابسته سازی فکری نخبگان و قرار دادن آنها در چارچوب فکری و منافع قدرت های خارجی و به عبارت دیگر مسخ شده در غرب است. در ادبیات سیاسی ما، از تعابیری همچون غرب گرایی و غرب زدگی برای توصیف این وضعیت استفاده شده است. برخی نخبگان به گونه ای تحت تأثیر الگوهای غربی قرار می گیرند که ظرفیت فکری و علمی آنها در خدمت منافع همان کشورها قرار می گیرد و قدرت های خارجی نیز از این وضعیت بهره برداری می کنند.

راهبرد دیگر، جذب دانشمندان و انتقال آنها به کشورهای دیگر است. به باور من، بخشی از پیشرفت کشورهای غربی، از جمله آمریکا، حاصل جذب نخبگان از کشورهای در حال توسعه بوده است. متأسفانه تعدادی از دانشمندان ایرانی نیز به کشورهای غربی مهاجرت کرده اند و دانش و تخصص خود را در اختیار مراکز علمی، صنعتی و نظامی آن کشورها قرار داده اند. حتی ممکن است برخی از فناوری های تسلیحاتی که امروز علیه کشور ما به کار گرفته می شوند، چه بسا از دانش و توان علمی افرادی بهره برده باشند که از ایران به خارج مهاجرت کرده اند. همچنین محصولات صنعتی تولیدشده با اتکا به این دانش، با قیمت های بالا به کشورهای دیگر فروخته می شوند.

راهبرد سوم، حذف فیزیکی نخبگان از طریق ترور است. در این رویکرد، دانشمندان به عنوان افرادی که می توانند زمینه ساز پیشرفت و افزایش قدرت یک کشور باشند، هدف قرار می گیرند. نمونه هایی از این روند را می توان در تحولات برخی کشورها مشاهده کرد. برای مثال، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، شماری از دانشمندان آن کشور با شرایط دشواری مواجه شدند. همچنین پس از سقوط دولت بشار اسد در سوریه، اسرائیل دانشمندان آن کشور را در حوزه های مختلف هدف قرار داد تا از شکل گیری مجدد ظرفیت های علمی و فناورانه ای که می توانند برای این رژیم چالش آفرین باشند، جلوگیری کند. این شیوه در مقاطع مختلف تاریخی نیز به کار گرفته شده است.

در تاریخ ایران نیز نمونه ای از این مسئله را می توان در سرنوشت امیرکبیر مشاهده کرد؛ شخصیتی که در دوره کوتاه فعالیت خود، اقدامات مهمی در مسیر توسعه و پیشرفت کشور انجام داد، اما در نهایت به قتل رسید. از این منظر، حفاظت از دانشمندان و نخبگان و فراهم کردن زمینه فعالیت مؤثر آنان، باید از اولویت های کشور باشد.

در کنار حفاظت از نخبگان، باید برای دستیابی به دانش پایه و فناوری های راهبردی نیز برنامه ریزی کنیم. یکی از توصیه های مهم رهبر شهید انقلاب، به ویژه درباره هوش مصنوعی، این بود که کشور باید به دانش اصلی و بنیانی این حوزه دست پیدا کند و صرفاً استفاده کننده یا اپراتور فناوری های تولیدشده در کشورهای دیگر نباشد. متأسفانه در برخی حوزه ها، از جمله اینترنت، هنوز به همه لایه های بنیادین دانش و فناوری دست نیافته ایم و بیشتر از جایگاه بهره بردار استفاده می کنیم. بنابراین، یکی از درس های مهم این تجربه آن است که باید از مصرف کننده فناوری به تولیدکننده دانش و صاحب فناوری تبدیل شویم.

البته اهمیت علم و فناوری صرفاً به حوزه دفاعی و امنیتی محدود نمی شود؛ بلکه امروز در تمامی عرصه ها، از اقتصاد و سیاست گرفته تا فرهنگ، اجتماع و رسانه، دانش و فناوری نقش تعیین کننده ای دارند.

در عرصه اقتصادی، چه در نظریه پردازی و چه در تولید، عرضه و مصرف، علم و فناوری در رقابت بر سر قیمت و کیفیت نقش اساسی ایفا می کنند. در عرصه سیاسی نیز دانش و تخصص نخبگان می تواند زمینه تحقق آرمان ها و اهداف یک نظام سیاسی را فراهم کند. نخبگان در حوزه سیاست داخلی، سیاست بین الملل و مشارکت دادن مردم در فرایند حکمرانی نقش مهمی دارند و می توانند مسیرهای تازه ای برای اداره کشور بگشایند.

در حوزه های فرهنگی و اجتماعی و همچنین در عرصه دفاعی و نظامی نیز دانش و فناوری اهمیت محوری دارند. تجربه امروز ما در حوزه دفاعی نشان می دهد که توان علمی و فناورانه تا چه اندازه می تواند بر ظرفیت های یک کشور اثر بگذارد. رسانه نیز از همین قاعده پیروی می کند. امروز فناوری های رسانه ای و توانایی تولید و انتشار مؤثر پیام، نقش مهمی در رقابت های بین المللی دارند. ما در این زمینه با ضعف هایی مواجه هستیم و رقیبانمان در حوزه رسانه از ظرفیت های بیشتری برخوردارند؛ موضوعی که می تواند خسارت هایی را برای کشور به دنبال داشته باشد.

در مجموع، ترور دانشمندان، تلاش برای جذب نخبگان و وابسته سازی فکری آنان نشان می دهد که علم و فناوری صرفاً موضوعاتی دانشگاهی نیستند، بلکه با استقلال، امنیت و قدرت ملی ارتباط مستقیم دارند. ازاین رو، سیاست های کشور باید هم زمان بر حفاظت از نخبگان، حفظ و تقویت سرمایه انسانی، دستیابی به دانش پایه، توسعه فناوری های بومی و ارتقای توان رقابت در عرصه های مختلف متمرکز باشد.

ایکنا ـ رهبر معظم انقلاب در پیام های خود همواره بر نقش آفرینی مستقیم نخبگان و فراهم کردن زمینه حضور آنان در عرصه های تصمیم سازی و تصمیم گیری تأکید داشته اند. چگونه می توان کانال های همکاری و ارتباط حاکمیت با نخبگان را شفاف تر کرد تا استفاده بیشتری از ظرفیت آنان صورت گیرد؟ این موضوع تا چه اندازه ضرورت دارد؟

حضور نخبگان در عرصه های تصمیم سازی و تصمیم گیری، بسیار پراهمیت و ضروری است. اساس رشد و توسعه نخبگان در یک جامعه این است که از دانش، استعداد و ظرفیت های آنان استفاده شود. اگر جامعه ای زمینه نقش آفرینی نخبگان خود را فراهم نکند، نمی تواند از تمام ظرفیت های انسانی و علمی اش بهره مند شود.

خوشبختانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، کشور ما از شتاب بالایی در توسعه منابع انسانی برخوردار بوده است؛ به گونه ای که بر اساس مطالعاتی که در این زمینه داشته ام، شتاب توسعه منابع انسانی در ایران حتی از برخی کشورهای غربی و اروپایی نیز بیشتر بوده است. این موضوع زمینه ظهور و رشد استعدادهای فراوانی را در کشور فراهم کرده و باید قدر این ظرفیت را بدانیم.

اگر از استعدادهای نخبگان استفاده نکنیم، این استعدادها به تدریج پژمرده می شوند، ممکن است در مسیرهای نامناسب قرار بگیرند یا به مهاجرت روی بیاورند. متأسفانه بخشی از استعدادهای کشور به کشورهای غربی مهاجرت می کنند و در آنجا به فعالیت می پردازند. ازاین رو، مدیریت استعدادهای نخبگانی اهمیت بسیار زیادی دارد.

در این زمینه، معاونت علمی و بخش های مرتبط با امور نخبگان در ریاست جمهوری باید بتوانند مدیریت راهبردی و مؤثری برای شناسایی، پرورش و به کارگیری این ظرفیت ها اعمال کنند. باید سازوکارهایی فراهم شود تا نخبگان متناسب با تخصص و توانمندی خود در فرایندهای تصمیم سازی و تصمیم گیری حضور داشته باشند و دستگاه های اجرایی و نهادهای حکمرانی نیز از دانش و تجربه آنان استفاده کنند.

رهبر شهید انقلاب همواره بر استفاده از استعدادهای نخبگانی تأکید داشتند، آنان را تشویق و ترغیب می کردند و به نهادها و دستگاه های مختلف توصیه می کردند که از ظرفیت این افراد بهره بگیرند. پیام اخیر رهبر معظم انقلاب نیز نشان می دهد که این رویکرد و توجه به جایگاه نخبگان ادامه دارد.

در حوزه های مختلف علمی و فناورانه، دستاوردهای ارزشمندی داشته ایم. در زمینه هایی مانند نانوفناوری، سلول های بنیادی، زیست فناوری، دانش فضایی، ساخت تجهیزات پیشرفته نظامی و تولید داروها و محصولات دانش بنیان، ظرفیت های قابل توجهی در کشور ایجاد شده است. این دستاوردها نشان می دهد که استعدادهای فراوانی در ایران وجود دارد و باید زمینه رشد و شکوفایی بیشتر آنها را فراهم کنیم.

در حوزه فناوری هسته ای نیز ظرفیت های علمی کشور قابل توجه است. بنابراین، معاونت علمی و امور نخبگان ریاست جمهوری و سایر بخش های حاکمیت باید برای استفاده حداکثری از این ظرفیت ها برنامه ریزی کنند. ما استعدادهای درخشانی داریم که در المپیادهای علمی، از جمله المپیادهای ریاضی، فیزیک و شیمی، مدال های ارزشمندی کسب کرده اند؛ به ویژه نخبگانی که در علوم پایه به موفقیت رسیده اند. باید این افراد را شناسایی کنیم، قدر بدانیم و متناسب با توانایی هایشان از آنان در حوزه های مختلف بهره بگیریم.

در کنار شناسایی استعدادها، باید شرایطی فراهم شود که نخبگان بتوانند مسیر رشد و تعالی خود را در کشور ادامه دهند. این امر مستلزم ایجاد فرصت های واقعی برای مشارکت آنان در تصمیم سازی، اعتماد به تخصص و دانششان و پیوند دادن ظرفیت های علمی با نیازهای کشور است. هرچه این ارتباط نظام مندتر و مؤثرتر باشد، امکان بهره برداری از سرمایه انسانی کشور و حرکت در مسیر توسعه و پیشرفت نیز بیشتر خواهد شد.

انتهای پیام

نظرات

captcha